Hiểu về short squeeze: cơ chế và tư duy đằng sau

Bạn đã bao giờ thấy giá của một cổ phiếu bỗng tăng vọt không rõ lý do và nghĩ: “Điều đó hoàn toàn vô lý” chưa? Rất có thể bạn đang chứng kiến một short squeeze. Đây là một trong những sự kiện hỗn loạn nhất trong giao dịch, được thúc đẩy hoàn toàn bởi lực mua bắt buộc và cảm xúc thuần túy.

Dưới đây là phần giải thích đơn giản về short squeeze thực sự là gì, một ví dụ thực tế và tâm lý đứng sau nó.

Kiến thức cơ bản về bán khống

Trước khi nói đến “squeeze”, chúng ta cần hiểu “short”.

Thông thường, bạn mua một tài sản với kỳ vọng giá sẽ tăng. Bán khống thì ngược lại hoàn toàn. Bạn vay cổ phiếu từ một broker, bán ngay lập tức và kỳ vọng giá giảm. Nếu điều đó xảy ra, bạn mua lại số cổ phiếu đó với giá thấp hơn, hoàn trả cho bên cho vay và giữ phần chênh lệch như lợi nhuận.

Short squeeze xảy ra như thế nào

Điểm then chốt của bán khống là khoản lỗ tiềm năng về mặt lý thuyết là không giới hạn. Một cổ phiếu chỉ có thể giảm về 0, nhưng có thể tăng mãi mãi.

Đây là cách rủi ro đó biến thành một short squeeze:

• Cái bẫy: Short squeeze bắt đầu khi một tài sản bị bán khống mạnh đột ngột tăng giá, có thể do tin tốt hoặc một làn sóng người mua xuất hiện ngẫu nhiên.
• Hoảng loạn: Khi giá tăng, những người bán khống bắt đầu thua lỗ. Broker của họ sẽ yêu cầu họ nộp thêm tiền mặt để bù đắp các khoản lỗ ngày càng lớn này (điều này được gọi là margin call).
• Short squeeze: Nếu một trader không thể nộp thêm tiền mặt, broker sẽ buộc họ đóng giao dịch để ngăn thua lỗ tiếp diễn. Để đóng một giao dịch bán khống, bạn không còn lựa chọn nào khác ngoài mua lại tài sản. Làn sóng mua bắt buộc này đẩy giá lên cao hơn nữa, khiến thêm nhiều người bán khống mắc kẹt và buộc họ cũng phải mua vào. Nó tạo ra một vòng xoáy tăng giá không thể ngăn lại.

‍Ví dụ GameStop

Ví dụ nổi tiếng nhất gần đây là GameStop (GME) vào đầu năm 2021. Để hiểu sự kiện này dữ dội đến mức nào, bạn phải nhìn vào bối cảnh ban đầu.

Vào thời điểm đó, GameStop là một chuỗi cửa hàng trò chơi điện tử đang gặp khó khăn. Nhiều quỹ phòng hộ trên Phố Wall xem công ty này như Blockbuster tiếp theo, một doanh nghiệp đang trên đà phá sản. Họ đặt những cược cực lớn và rất quyết liệt chống lại nhà bán lẻ này. Thực tế, họ còn tham lam đến mức bán khống khoảng 140% số cổ phiếu đang lưu hành. Do có những kẽ hở trong cách cổ phiếu được vay mượn, trên thực tế họ đã bán khống nhiều cổ phiếu hơn số cổ phiếu tồn tại trên thị trường.

Các trader cá nhân thông thường trên diễn đàn Reddit r/WallStreetBets nhận ra sai sót toán học đáng kinh ngạc này. Họ hiểu rằng nếu chỉ mua cổ phiếu và từ chối bán ra, các quỹ phòng hộ sẽ bị mắc kẹt trong một đám cháy không lối thoát. Vì vậy, cộng đồng nhà đầu tư nhỏ lẻ đã liên kết lại và bắt đầu mua vào.

Điều này đẩy giá lên cao, kích hoạt các margin call khổng lồ đối với các quỹ phòng hộ. Để sống sót, các quỹ buộc phải mua lại cổ phiếu với khoản lỗ thảm khốc. Mọi thứ trở thành một cơn sốt thuần túy. Trong giai đoạn short squeeze thực sự, cổ phiếu GameStop đã tăng vọt từ khoảng 4 USD lên gần 500 USD chỉ trong vài tuần. Mức hoảng loạn lớn đến mức một số công ty môi giới đã nổi tiếng là hạn chế trader mua cổ phiếu này chỉ để đáp ứng các yêu cầu của trung tâm thanh toán bù trừ. Khi mọi thứ lắng xuống, các quỹ phòng hộ lớn đã mất hàng tỷ USD.

‍Lưu ý nhanh về biểu đồ: Nếu bạn xem biểu đồ GameStop ngày nay, đỉnh năm 2021 sẽ trông gần với mức 120 USD hơn. Đó là vì công ty đã thực hiện chia tách cổ phiếu theo tỷ lệ 4 đổi 1 vào tháng 07/2022, làm cho các biểu đồ lịch sử được điều chỉnh giảm vĩnh viễn. Nhưng vào thời điểm sự kiện thực sự diễn ra, giá thực sự đã chạm 500 USD.

Tâm lý đằng sau sự hỗn loạn

Short squeeze không chỉ là một phương trình toán học. Nó phụ thuộc rất nhiều vào hành vi con người.

• Ám ảnh trước thua lỗ: Các nghiên cứu tâm lý cho thấy nỗi đau khi mất tiền gần như mạnh gấp đôi niềm vui khi kiếm được. Khi người bán khống thấy khoản lỗ vô hạn đang chồng chất, cơn hoảng loạn thực sự sẽ xuất hiện. Họ không còn nhìn vào giá trị thực của tài sản mà mua bằng mọi giá chỉ để chặn đà thua lỗ.
• FOMO và tâm lý bầy đàn: Ở phía còn lại, các nhà đầu tư thông thường thấy một cổ phiếu đang tăng mạnh và trải qua FOMO nghiêm trọng (Fear Of Missing Out). Con người tự nhiên có xu hướng chạy theo đám đông, lao vào mua mà không kiểm tra các yếu tố cơ bản, và điều đó chỉ càng đổ thêm dầu vào lửa.
• Câu chuyện David đối đầu Goliath: Trong câu chuyện GameStop, tâm lý đã chuyển từ mục tiêu đơn thuần là kiếm tiền sang một cuộc chiến mang tính ý thức hệ. Các trader nhỏ lẻ xem mình là những kẻ yếu thế đang trừng phạt các tổ chức Phố Wall tham lam. Cách nhìn mang tính đạo đức này tạo cho họ ý chí giữ cổ phiếu lâu hơn nhiều so với mức chốt lời hợp lý, cố ý tối đa hóa nỗi đau tài chính cho những người bán khống.

Kết luận

Short squeeze xảy ra khi rủi ro vô hạn gặp phải cơn hoảng loạn của con người. Chúng tạo nên những câu chuyện tin tức hấp dẫn và cả phim Hollywood, nhưng lại cực kỳ nguy hiểm nếu giao dịch. Hiểu cách chúng hoạt động đơn giản là một phần bắt buộc để giữ an toàn trong các thị trường biến động.

‍

Bài viết này là bình luận thị trường, chỉ nhằm mục đích giáo dục. Đây không phải là lời khuyên đầu tư, cũng không phải là khuyến nghị hay lời chào mời mua hoặc bán bất kỳ chứng khoán nào.

Tất cả số liệu đều dựa trên báo cáo trước khi niêm yết và ước tính thị trường, và có thể thay đổi khi giá chào bán cuối cùng trong bản cáo bạch được xác nhận. Giao dịch và đầu tư đều có rủi ro, bao gồm khả năng mất vốn.